Бұл мәселедегі икемділік тыйымдардан, қатаң шектеулер мен қысымнан әлдеқайда жоғары әлеуметтік және экономикалық нәтиже беруі мүмкін. Бұл тұрғыда Ресей тәжірибесі өте көрсеткішті. Жақында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы хабарлағандай, Ресейде соңғы 13 жыл ішінде жан басына шаққандағы алкоголь тұтыну 43%-ға азайған. Сонымен қатар мемлекеттік бақылаудан өтпеген алкогольді тұтыну 48%-ға, ал заңды алкоголь тұтыну 40%-ға төмендеген. Мұндай әсерлі нәтижелер елде алкоголь нарығын бақылау бойынша кешенді шаралардың тиімді жүзеге асырылуымен байланыстырылады.

Тағы бір маңызды жайт: ғасырлар бойы күшті ішімдіктер басым болған елде көшбасшылық орынға сыра шықты. Ресейдің белсенді мемлекеттік саясаты (тек тыйымдармен шектелмейтін) сандық көрсеткіштерді ғана емес, ғасырлар бойы қалыптасқан ішімдік ішу мәдениеті мен дәстүрін де өзгертті. Оның үстіне бұл небәрі 13 жылдың ішінде жүзеге асты.

Бүгінде Қазақстанда да алкоголь өнімдері нарығын мемлекеттік реттеу саясатын қайта қарау қажеттілігі туындап отыр. Бұл тақырыпқа БАҚ жиі назар аударады. Ең бастысы — саланың өз ішінде кәсіби мамандар заң шығарушылар мен мемлекеттік органдардың қарауына ұсынуға дайын ұсыныстар пакетін әзірлеп қойған.

Құжатты QazSpirits қауымдастығы дайындаған және ол шартты түрде «Алкоголь саласын реттеу жүйесін кешенді реформалау бастамалары мен іс-шаралар жоспары» деп аталады. Құжатта үш негізгі реформа бағыты қарастырылған: салық салу жүйесі, бөлшек сауда жүйесі және әкімшілендіру жүйесі. Қазіргі мемлекеттік саясат күткен нәтижеге жеткізбегендіктен, бұл құжат қоғамдық талқылауға лайық.

Осы тақырып пен құжаттағы негізгі ұсыныстар туралы QazSpirits қауымдастығының атқарушы директоры Дмитрий Жуковпен (қауымдастық құрамына 11 спирт және ликер-арақ зауыты мен 2 темекі компаниясы кіреді) әңгімелесейік.

— Дмитрий, бүгінде бізде алкоголь туралы не жаман, не мүлде айтпау қалыптасқан. Яғни алкоголь бар, бірақ қоғамдық дискурста ол туралы сөз жоқ. Қалай болғанда да, алкоголь харам саналса да, ол бар және ересек қазақстандықтардың шамамен 80%-ы оны тұтынады. Мемлекеттік реттеу саясатындағы басты қателіктер неде?

— Мәселе мынада: қазіргі мемлекеттік саясат — жамалған көрпе секілді. Ол әртүрлі ведомстволардың өз мақсаттарын шешуге бағытталған, кейде бір-біріне қарама-қайшы шешімдерінің нәтижесі. Бизнес, салық органдары, әлеуметтік қызметтер — әрқайсысының өз мүддесі бар. Яғни біртұтастық, жүйелілік және үйлестірілген жұмыс жоқ.

Мұндай тәсілдің нәтижесінде ЕАЭО аясында қазақстандық нарықтың біржақты ашылуы және ресми өнім бағасының өсуі импорттың жергілікті өніммен оңай бәсекелесіп, оны ығыстыруына алып келді. Мысалы, 2018 жылы арақ импорты 2017 жылмен салыстырғанда 66%-ға өсті. Сонымен қатар «сұр» нарық та жандана бастады.

Осы қауіптер алдында Қазақстанның алкоголь саласы біріге алды, бірақ Үкімет тарапынан тұрақты диалог жүргізетін нақты орган жоқ. Нарықтың ауқымы мен тәуекелдеріне қарамастан, саланың жүйелі мәселелерін шешетін арнайы мемлекеттік орган жоқ.

Сондықтан алкоголь нарығын тұтас түсіну де, арнайы саясат та, мамандандырылған реттеуші орган құру қажеттілігін түсіну де жоқ. Ал онсыз қоғамның барлық деңгейінде жүйелі институттар мен терең түсінік қалыптастыру қиын болады. Дәл осы себепті Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы алкогольді зиянды тұтынуды азайту бойынша негізгі ұсыныстардың бірі ретінде алкоголь саясатына жауап беретін орталықтандырылған арнайы орган құруды ұсынады.

Финляндия, Нидерланд және АҚШ елдерінде қоғамдық және мемлекеттік-қоғамдық ұйымдар реттеу процесінде маңызды рөл атқарады. Мысалы, Нидерландтағы алкоголь саясаты институты қоғамдық ұйым бола тұра, бірнеше мемлекеттік органмен бірге мемлекеттік саясатты қалыптастыруға қатысады.

Ресейде Росалкогольрегулирование атты кең өкілеттіктерге ие мемлекеттік орган жұмыс істейді. Ал АҚШ-та алкоголь саясаты бойынша бірнеше бөлек ұйымдар бар.

Бізде қоғамдық және мемлекеттік өзара әрекеттесудің күрделі экожүйесін құруға уақыт жоқ. Сондықтан біз алкоголь саясатын қалыптастыратын және қоғамдағы осы тақырыптағы пікірталасты бағыттайтын орталықтандырылған мемлекеттік орган құруды ұсынамыз. Алдын ала есеп бойынша, мұндай органды ұстауға кететін шығын алкогольден түсетін жалпы салық түсімдерінің небәрі 0,1%-ын ғана құрайды.

— Мемлекет, қоғам және алкоголь өндірушілері қандай негізгі мәселелер бойынша келісімге келуі керек? Шектеулер, бағалар, акциздер туралы не айтасыз?

— Бұл мәселені тек тыйымдармен, шекті бағамен немесе акцизді көтерумен шешуге болмайды. Мәселе акциздің жоғары немесе төмен болуында емес, салық саясатының экономика мен халықтың мүмкіндіктеріне қаншалықты сәйкес келуінде.

Қоғамдағы табыс айырмашылығы өскен сайын бәріне бірдей әділ салық ойлап табу мүмкін емес. Біреу үшін 1000 теңге — өте қымбат, ал енді біреу үшін 20 000 теңгелік бөтелке де қиындық тудырмайды. Нәтижесінде «орташа» салық тек аз ғана топқа тиімді болып, қалғандарын сұр немесе қара нарыққа итермелейді.

Біздің ойымызша, бұл мәселенің қарапайым әрі әділ шешімін Гонконг 11 жыл бұрын енгізген. Біз де соны қолдануды ұсынамыз: белгілі бір крепосттан жоғары барлық алкогольге адвалорлық салық енгізу, яғни өнім бағасына пайыздық мөлшерлеме бойынша салық салу.

Гонконгтағы мониторинг нәтижелері өте қызық болды. Бұл жүйе енгізілгеннен кейін нарық құрылымы сақталды: қымбат алкоголь тұтынатындар арзан өнімге жаппай көшкен жоқ. Бірақ дәстүрлі жергілікті арақ пен ликер өндірісі қайта жанданып, ең қауіпті төменгі сегменттегі контрафакт пен жалған өнімдер іс жүзінде жойылды.

Әрине, бұл — көптеген елдердегі ондаған жылдық акциздік тәжірибеге қарсы келетін батыл қадам. Бірақ күрделі міндеттер кейде батыл шешімдерді талап етеді.

— Бүгінде елде суррогат өнімдер — контрафакт, ПЭТ-құйылымдар, дәріханалық спирттер көбейіп келе жатқаны анық байқалады. Бұған бақылау бар ма?

— Иә, «қара» алкогольдің үлесі өсіп келеді, себебі қолжетімді заңды балама жоқ. Бірақ егер заңды өндірісті тым қатты шектесек, оның орнын криминалдық өндіріс басады.

Қазір бәрі соған қарай кетіп барады. Мысалы, Қазақстанда 2013 жылдан бері араққа салынатын акциз 400%-ға өсті. 2013 жылы бір литр араққа 200 теңге болса, 2019 жылы ол 1020 теңгеге жетті. Ал жалақы осы кезеңде орта есеппен тек 33%-ға ғана өсті.

Бізде алкогольден улану немесе «дәріханалық» алкоголь өнімдерінің сатылымы бойынша нақты статистика жоқ. Сондықтан басқа елдердің тәжірибесі маңызды. Құрғақ заң АҚШ-та мафиялық топтардың күшеюіне алып келді. Ал Кения тәжірибесі көрсеткендей, акциздерді шектен тыс көтеру заңсыз өндірістің күрт өсуіне әкеледі.

— Сіздің ұсыныстарыңыздың мәні неде?

— Біз күшті алкогольге толық адвалорлық салық енгізуді немесе төмен акциз бен қосымша «сән-салтанат салығын» біріктіруді ұсынамыз.

Бөлшек сауда жүйесінде тек күшті алкоголь сататын арнайы дүкендерге көшуді ұсынамыз. Бұл алкогольді шамадан тыс тұтынуды азайтуға мүмкіндік береді. Біздің есеп бойынша, Қазақстанға мұндай 4000-нан аспайтын арнайы дүкен жеткілікті болады.

Сондай-ақ саланы реттейтін жеке мемлекеттік орган құру қажет. Қазіргі таңда бұл міндетке ең жақын орган — Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитетіндегі акциздерді әкімшілендіру басқармасы. Бірақ онда шамамен 15 адам ғана жұмыс істейді және олар мұнай өнімдері, темекі мен импорттық көліктерді де қатар қадағалайды.

— Ұсыныстар пакетінде алкоголь өндірушілері әлеуметтік бағдарламаларды қолдауы керек деген қызық идея да бар екен. Бұл қалай жүзеге асады?

— Ересек адамдар сатып алған алкогольдің сапалы екеніне және барлық салықтардың төленгеніне сенімді болуы керек. Сонда олар алкоголь мемлекет бақылауында екенін түсінеді.

Балалар мен жасөспірімдер үшін алкогольге қолжетімділік азайып, күнделікті тауарлардың жанында күшті ішімдіктерді үнемі көру әдеті жойылады.

Қоғам үшін бұл шамадан тыс алкоголь тұтынуды азайтып, ұзақ мерзімді перспективада ішімдікке көзқарасты өзгертуге мүмкіндік береді. Экономикалық тетіктер тұтынуды әлсіз алкоголь мен шарапқа қарай ығыстырады.

Ал мемлекет заңсыз нарықтың өсу қаупін азайтып, салық түсімдерін көбейте алады.

— Сіздерді тыңдап жатыр ма?

— Иә, белгілі бір түсіністік бар деп ойлаймын. Мысалы, QazSpirits қауымдастығы 2019 жылдан бері ЕАЭО-ның алкоголь акциздерін үйлестіру келісімінен шығуды ұсынып келеді, және бұл бастамаға байыпты қарай бастады.

— Жалпы, бұл мәселенің оң шешімі болуы мүмкін бе? Адамзат ішуді тоқтатпайтыны анық қой...

— Алкоголь тұтынуы тұрақты түрде азайып жатқан елдерде бір ортақ үрдіс байқалады — премиумизация. Яғни адамдар аз ішсе де, сапалырақ өнімді таңдай бастайды.

Бұрын екі студент арзан сыраның жәшігін немесе арзан арақ ішсе, қазір сол ақшаға екі бөтелке крафт сидрін немесе сәнді коктейль алады. Оның үстіне ең жылдам өсіп жатқан санаттардың бірі — алкогольсіз джиндер мен тұнбалар. Олардың құрамындағы спирт мөлшері 1,5%-дан аспайды.

Біздің қандай жол таңдайтынымызды нақты айту қиын. Бірақ ең бастысы — осы жолды бастау.