Көршілес Ресейде коронавируспен сырқаттану жағдайының күрт ушығуына байланысты жарияланған ұзақ демалыс қарсаңында алкоголь өнімдеріне сұраныстың күрт артуы елдің көптеген өңірлерінде қоғамдық тамақтану орындарының карантинге жабылуымен және билік тарапынан алкоголь сататын дүкендердің жұмысына тыйым салу мүмкіндігі туралы мәлімдемелермен тұспа-тұс келді.

БҰЛ САЛАҒА ҰҚЫПТЫ ӘРІ ҰСТАМДЫ ҚАРАУ ҚАЖЕТ
Мұндай жағдай болжамды болды және нарықтық экономика жағдайында бюджет кірістерін толықтыру үшін маңызды болып саналатын бұл салада мемлекеттің саясаты қаншалықты сақ әрі икемді болуы қажеттігін тағы бір рет көрсетті.

Ресейлік бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлауынша, мамандандырылған бөлшек сауда желілерінде алкоголь сатып алуға жұмсалған шығындар алдыңғы аптамен салыстырғанда 70%-ға, ал федералдық сауда желілерінде 50–60%-ға артқан.

Сонымен қатар ет, жеміс-жидек, көкөніс, балық, шұжық өнімдері, ірімшік пен тәтті тағамдарға деген сұраныс та өсті.

Ресейліктердің қоғамдық тамақтану орындарында алкогольге жұмсайтын шығындары да артты. Дегенмен сарапшылардың пікірінше, ағымдағы жылдың қорытындысы бойынша жаңа рекорд орнады деп айтуға әлі ерте. Бұған дейінгі рекорд өткен жылы тіркелген болатын. ЕГАИС деректеріне сәйкес, сол кезде сыраны есептемегенде 214,3 млн декалитр алкогольдік сусын сатылған. Ал биылғы жылдың тоғыз айының қорытындысы бойынша бұл көрсеткіш 151,7 млн декалитрді құрады.

Қазақстанда билік экономикалық тұрғыдан анағұрлым сауатты әрекет етті. Өткен жылғы көктемдегі төтенше жағдай кезеңінде және одан кейінгі жалпыұлттық жазғы карантин кезінде де алкогольдің бөлшек саудасына мұндай күйзелістерге жол берілген жоқ.

Ал қоғамдық тамақтану саласының жағдайы бөлек. Оның қызметіне айтарлықтай шектеулер қойылып, тек биылғы жылдың жаз айларының соңына қарай ғана «Ashyq» жүйесінің жаппай енгізілуі нәтижесінде тұрақтала бастады.

Соған қарамастан, заңсыз айналыммен күреске бағытталған жүйелі шаралардың арқасында өндіріс жалпы алғанда тұрақты болып, тіпті пандемия кезеңінде де өсім көрсетті. Ал алкогольге сұраныстың айтарлықтай артуы тек төтенше жағдай режимі енгізілген алғашқы кезеңде ғана байқалды.

Еске сала кетейік, сол кезде тұрғындарға үйден тек азық-түлік дүкендері мен дәріханаларға бару үшін ғана шығуға рұқсат етілген болатын.

Әлемнің көптеген елдеріндегідей, алдымен азық-түлік тауарларына, жуғыш және дезинфекциялаушы құралдарға, сондай-ақ дәретхана қағазына сұраныс артты.

Ал Қазақстанда алкогольді дүрліге сатып алу байқалған жоқ. Сірә, сол кезеңде азаматтар өздерінің тұтыну қоржынын басқа тауарлардың пайдасына қайта бөлген сияқты.

Бұған еліміздегі жан басына шаққандағы алкоголь тұтыну деңгейінің Ресеймен салыстырғанда төмен болуы және алкогольді тұтыну мәдениетінің айтарлықтай ерекшеленуі де әсер етті.

Күнделікті тұтыну тауарлары нарығына маркетингтік зерттеулер жүргізетін Nielsen компаниясының Қазақстандағы өкілдігі жариялаған мәліметтерге сүйенсек, төтенше жағдай енгізілген алғашқы күндері жетекші бөлшек сауда желілеріндегі алкоголь өнімдерінің сатылымы қазіргі Ресейдегі жағдаймен салыстырғанда әлдеқайда төмен деңгейде өскен.

Nielsen бағалауынша, алдыңғы аптамен салыстырғанда өсім ақшалай мәнде 35%-ды құраған. Алайда өткен жылдың наурыз айын 2019 жылдың сол кезеңімен салыстырғанда алкоголь сатылымы небәрі 4%-ға ғана артқан.

Бұл төтенше жағдай режимі жарияланған наурыз айының үшінші аптасында сатылымның күрт өсуімен түсіндіріледі. Ал айдың соңғы аптасында керісінше төмендеу байқалған.

Сол кезеңде теңгенің долларға қатысты құнсыздануы нәтижесінде сатылымның ең үлкен өсімі импорттық күшті алкоголь өнімдерінде тіркелді: джин – 126%, ром – 43%, виски – 3%. Салыстыру үшін, арақ сатылымының өсімі 26%-ды құрады.

Осылайша, қазақстандықтар валюта бағамының өзгеру тәуекелдерін импорттық алкоголь сатып алу арқылы хеджирлеуге тырысты. Алайда мұндай жағдайда сатып алу көлемінің артуы міндетті түрде тұтыну көлемінің өсуін білдірмейді.

ДДҰ БІЗДІҢ ТӘЖІРИБЕМІЗГЕ БАҒДАР ҰСТАЙДЫ

Сонымен қатар коронавирус пандемиясы басталғанға дейін Қазақстанда жан басына шаққандағы алкоголь тұтыну айтарлықтай төмендеген болатын.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, 2001 жылы бір қазақстандыққа шаққанда жылына орта есеппен 8,25 литр алкоголь тұтынылған. Бұл көрсеткіш 2005 жылы 9,41 литрге жетіп, ең жоғары деңгейін көрсетті. Кейіннен төмендеп, 2016 жылы 4,67 литрге дейін азайды. Одан соң аздап өсіп, 2019 жылы 5 литрге жетті, ал 2020 жылдың күзіне қарай 4,8 литрге дейін төмендеді.

Осылайша, елімізде алкоголь тұтыну деңгейі он жылдан астам уақыт бойы салыстырмалы түрде тұрақты болып келді.

Ресейдегі жағдай басқаша. 2001 жылы бұл елде жан басына шаққанда 15,92 литр алкоголь тұтынылған. 2007 жылы көрсеткіш 17,26 литрге дейін өсіп, кейін төмендей бастады да, 2019 жылы 10,5 литрге дейін азайды.

Ұқсас көрініс Беларусь Республикасында да байқалды. Соңғы жиырма жылдағы ең жоғары көрсеткіш 2009 жылы тіркеліп, 15,57 литрді құрады. Кейін тұтыну көлемі төмендеп, 2016 жылы 10,56 литрге дейін азайды. Одан соң аздап өсіп, 2018 және 2019 жылдары 10,96 литр деңгейінде болды.

Бұл мәліметтер Қазақстанда алкоголь тұтыну деңгейі Еуразиялық экономикалық одақтағы негізгі серіктес елдермен салыстырғанда әлдеқайда төмен екенін айқын көрсетеді.

Сондықтан коронавирус пандемиясы кезінде қазақстандықтардың алкогольді көбірек тұтына бастағаны туралы, жуырда Парламентте ДДҰ деректеріне сілтеме жасай отырып айтылғандай, алаңдауға негіз аз.

Оның үстіне Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы бүгінде алкогольді шамадан тыс тұтынумен күресте посткеңестік мемлекеттердің тәжірибесіне сүйенуді ұсынып отыр. Ұйым бұл елдерді алкоголизммен күрестегі экономикалық тұрғыдан тиімді шараларды іске асырудың көшбасшылары ретінде атайды.

Басқа мемлекеттерге арналған тиісті ұсынымдар 2019 жылғы 4–5 желтоқсанда Мәскеуде өткен ДДҰ жұмыс кеңесінің қорытындысы бойынша әзірленді. Бұл коронавирус пандемиясы басталар алдындағы кезең болатын.

Сонымен қатар Еуропа мемлекеттерінде 2012–2020 жылдарға арналған алкогольді шамадан тыс тұтынуды азайту жөніндегі іс-қимыл жоспары жүзеге асырылғанына қарамастан, маскүнемдік деңгейі айтарлықтай төмендеген жоқ.

ДДҰ-ның 2020–2025 жылдарға арналған жаңа бағдарламасында осы әлеуметтік мәселемен күрестің жаңа міндеттері белгіленген. Халықаралық сарапшылар ТМД елдерінің, оның ішінде Қазақстанның тәжірибесі мен жетістіктері аталған бағдарламаны іске асыруға маңызды үлес қосады деп үміттенеді.

МҰНДА ТАБЫС ТАБУҒА БОЛАДЫ ЖӘНЕ ҚАЖЕТ

Қазақстанда жан басына шаққандағы алкоголь тұтыну деңгейі негізгі сауда серіктестерімен салыстырғанда төмен, ал алкоголь өндіруге қажетті жоғары сапалы шикізат – астық мол көлемде өндіріледі. Бұл ішкі нарықты қолжетімді бағамен отандық өніммен қамтамасыз етуге ғана емес, шетелдік бәсекелестерді ығыстыруға да мүмкіндік береді.

Қазақстанның алкоголь өнеркәсібінің экспорттық әлеуеті де жоғары. Бұл ел экономикасының мұнай өндіру мен экспорттауға тәуелділігін азайтып, көміртегі бейтараптығына көшу кезеңінде ерекше маңызды.

Мәселен, 2021 жылғы 31 наурыздағы №187 Үкімет қаулысына сәйкес Қазақстанда арақ пен күшті ликер-арақ өнімдерінің ең төменгі бөлшек сауда бағасы литріне 1980 теңге болып белгіленген. Бұл жарты литрлік бөтелке үшін 990 теңгеге тең.

Ресейде Қаржы министрлігінің 2019 жылғы 11 желтоқсандағы №235н бұйрығына сәйкес, күші 40 пайыздық арақтың ең төменгі бөлшек бағасы 0,5 литр үшін 243 рубльге, ал коньяк бағасы 446 рубльге дейін көтерілді.

Соңғы уақытта теңгенің рубльге шаққандағы бағамы шамамен 1 рубль үшін 6 теңге деңгейінде болғандықтан, Ресейдегі бұл бағалар сәйкесінше 1458 теңге және 2676 теңге шамасында болады.

Сонымен бірге арақтың ең төменгі бөлшек бағасы оның нарықтағы тепе-теңдік бағасымен де салыстырылуы тиіс. Бұл – тұтынушылардың жартысынан астамы төлеуге дайын баға.

Өйткені бағаның шамадан тыс жоғары болуы адамдарды сапасыз немесе тіпті өмірге қауіпті заңсыз өнімдерді сатып алуға итермелеуі мүмкін. Ал пандемия кезінде халық табысының төмендеуі арақтың қолжетімділік деңгейін одан әрі нашарлатады. Бұл өз кезегінде заңды алкоголь сатудан түсетін бюджет кірістерінің азаюына алып келеді.

Сондықтан мемлекет тұтынушылардың заңсыз нарыққа кетпеуі үшін арақтың ең төменгі бөлшек бағасы мен нарықтық тепе-теңдік бағасының арақатынасын мұқият бақылауы қажет.

Сонымен қатар халық табысы мен алкоголь тұтыну деңгейінің арасындағы тепе-теңдікті қадағалап отыру маңызды. Бұл азаматтардың табыс деңгейінің өзгеруіне қарамастан заңды нарықтан белгілі бір көлемде сапалы әрі қолжетімді алкоголь өнімдерін сатып алуына мүмкіндік береді.

Қазіргі уақытта көршілес Ресеймен салыстырғанда, онда алкоголь бағасы едәуір жоғары болғанына қарамастан, Қазақстанда арақ тұтыну мәдениеті анағұрлым өркениетті көрінеді. Ресейде болса бүгінгі күні суррогат алкогольмен күрестің сәтсіздікке ұшырағаны туралы жиі айтылуда. Заңсыз нарық қарқынды өсіп, көптеген адамның өмірін қиюда.

Ең алдымен адамдар метанол негізіндегі суррогат өнімдерден жаппай уланып жатыр. Қазан айының басында Орынбор облысында уланған 64 адамның 35-і қайтыс болды, ал Екатеринбургте тағы 18 адам көз жұмды. Сонымен қатар бес жыл бұрын Иркутск облысында болған қайғылы оқиғаны да еске түсірген жөн. Ол кезде құрамында метанол бар ваннаға арналған концентраттан уланған 76 адам қайтыс болған еді.

Жалпы алғанда, өткен жылы алкоголь суррогаттарын тұтыну салдарынан Ресейде 10,2 мың адам қайтыс болды. Ал 2019 жылы бұл көрсеткіш 6,4 мың адамды, 2018 жылы 6,7 мың адамды құраған.

Еуропа елдерінде жан басына шаққандағы алкоголь тұтыну деңгейі жоғары болғанымен, алкогольден улану салдарынан болатын өлім-жітім әлдеқайда төмен. Ресейдегі әр 100 мың тұрғынға шаққанда жеті жағдай тіркелсе, Еуропада бұл көрсеткіш жылына бір жағдайдан да аз.

Сонымен бірге Еуропада алкогольдің қолжетімділігі әлдеқайда жоғары. QazSpirits қауымдастығы сарапшыларының есебі бойынша, Германияда орташа тұрғын 2019 жылы бір айлық жалақысына 338 литр арақ сатып ала алатын болса, Ресейде бұл көрсеткіш 77 литрді құрады, яғни 4,4 есе аз.

Қазақстан үшін бұл көрсеткіш одан да төмен – 56 литр. Бұл Германиямен салыстырғанда алты есе аз, Ресей деңгейінен 27 пайызға және Өзбекстаннан 38,5 пайызға төмен.

Осы себепті Қазақстанның алкоголь нарығында да жалған өнімдер мен суррогаттардың үлесі әлі де жоғары болып отыр.

Сондықтан мемлекеттік органдар заңды алкоголь өнімдерін тұтыну деңгейін мұқият бақылауы тиіс. Егер заңды өнімдерді тұтыну айтарлықтай төмендесе, тұтынушылардың заңсыз нарыққа кетпегеніне көз жеткізу қажет.

МАҚСАТ – ҚЫТАЙ

Сонымен қатар ағымдағы жылдың тоғыз айының қорытындысы бойынша Қазақстандағы алкоголь өнімдерін өндіру туралы ресми статистика саланың даму перспективаларына қатысты оң болжам жасауға мүмкіндік береді.

Energyprom.kz мониторингтік агенттігінің мәліметінше, ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, арақ өндірісі өткен жылдың қаңтар-қыркүйек кезеңімен салыстырғанда 20,2 пайызға өсіп, 19,1 миллион литрге жеткен.

Ал арақ және ликер-арақ өнімдерінің ішкі нарықтағы сатылымы осы кезеңде 13,1 пайызға артып, 25,6 миллион литрді құрады.

Сонымен қатар импорттың 6,9 пайызға өсіп, 5,9 миллион литрге жетуі нәтижесінде ішкі сұранысты қамтамасыз етудегі отандық өндірушілердің үлесі өткен жылғы 84,6 пайыздан 79,2 пайызға дейін төмендеді.

Екінші жағынан, Қазақстаннан экспортталған арақ және ликер-арақ өнімдерінің көлемі 270 есе өсіп, 2,7 миллион литрге жеткені ерекше назар аударады.

Нарық қатысушыларының түсіндіруінше, мұндай әсерлі нәтиже Көкшетау маңында ресейлік компаниялардың бірінің өндірістік алаң ашып, сол жерден Ресейге бұрыннан жасалған келісімшарттар бойынша өнім жеткізе бастауымен байланысты.

Бұл Қазақстанның алкоголь нарығы үшін оң үрдіс ретінде бағалануы мүмкін. Ресейлік компаниялардың елімізде өндіріс ашып, дайын өнімді өз нарығына экспорттауы Қазақстандағы өндіріс сапасының, шикізаттың қолжетімділігінің, салықтық және реттеуші ортаның, сондай-ақ өндірістік мәдениеттің жоғары деңгейде екенін көрсетеді.

Бұл өз кезегінде экспорттық әлеуетті табысты дамытуға барлық алғышарттардың бар екенін дәлелдейді.

Отандық өндірушілер жаңа нарықтарды белсенді түрде игеріп келеді. Мәселен, Қытайдың «Синьхуа» ақпарат агенттігі қазақстандық «Global Beverages» компаниясы Қытай халықаралық импорт көрмесінің (CIIE) төртінші көрмесінде өнімдерінің кең ассортиментін таныстыратынын хабарлады.

Қытай нарығы әзірге жоспар деңгейінде болғанымен, Әзербайжан, Ресей және Германия тұтынушылары биылдың өзінде қазақстандық күшті алкоголь өнімдерінің дәмін тата алады.

Айта кету керек, Батыс Еуропа нарығына шығу жолындағы бұл серпіліс қазақстандық дипломаттардың белсенді қолдауының арқасында мүмкін болды.

Автор: Төлеген Асқаров
Экономикалық ведомостар
kazvedomosti.kz