Қазақстанда алкоголь ресми түрде рұқсат етілген. Елде 16 ликер-арақ және спирт зауыты жұмыс істейді. Алайда мемлекет пен қоғам деңгейінде алкоголь мен алкоголь өнеркәсібіне қалай қарау керектігі жөнінде нақты түсінік бар ма?
Алкоголь тақырыбын оның тек антиалкогольдік қыры тұрғысынан ғана талқылауға мүмкіндік беру — бұл мәселе бойынша тиімді мемлекеттік саясат қалыптастыруға кедергі келтіріп отырғандай. Мұндай жағдай мемлекет үшін де, тұтынушы үшін де пайдалы емес. Ал мәселе әлдеқашан пісіп-жетілді, өйткені сарапшылардың бағалауынша, Қазақстандағы ересек тұрғындардың 80%-ы алкоголь тұтынады.
Алкоголь өнімдері нарығын реттеу жөніндегі жаңа мемлекеттік саясат шикізат өндіруден бастап өнімді сатуға дейінгі барлық салаларды қамтып қана қоймай, «қоғамдық келісімнің» нақты қағидаттарын қалыптастыруы тиіс. Мұндай тәсіл алкоголь тұтынудан келетін әлеуметтік және физиологиялық зиянды азайтып, қоғам үшін барынша тиімділікке қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл мәселедегі табыс біздің осы тақырыпты қаншалықты ашық, жария және адал талқылай алатынымызға байланысты болады.
Елдегі алкоголь нарығын жүйелі реттеудің бірқатар тиімді құралдары бар. Сауатты мемлекеттік саясат олардың барлығын белгілі бір деңгейде қолдануы керек. Негізгілеріне тоқталайық.
Алкоголь тұтынуды насихаттауға тыйым салу
Қазақстанда алкоголь жарнамасына 2004 жылдан бері тыйым салынған. 2019 жылы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі алғаш рет алкоголь жарнамасына қойылған тыйымды алып тастау мәселесін көтерді. Бұл шешім отандық БАҚ-ты қолдау қажеттілігімен түсіндірілді. Мысал ретінде алкоголь жарнамасына ішінара рұқсат берген Кеден одағы елдері келтірілді.
Алайда бұл шешім ерте емес пе және қаншалықты негізді? Статистика бойынша, 2015 жылдан бері Қазақстанда жан басына шаққандағы күшті алкоголь тұтыну 5%-ға азайған. Сонымен қатар халықтың алкогольді жеңіл сусындар түрінде көбірек тұтыну үрдісі байқалады. Демек, бұл тыйым салу шарасының оң нәтижесі бар. Айта кету керек, көптеген халықаралық зерттеулер алкоголь жарнамасының жасөспірімдердің талғамына айтарлықтай әсер етіп, олардың алкоголь тұтынуын орта есеппен 15–20%-ға арттыратынын дәлелдейді.
Алкогольді шамадан тыс тұтынудың зияны туралы ақпараттандыру
Қазақстанда алкогольдің зияны туралы бағдарламалар болса да, олар жүйелі түрде емес, жекелеген деңгейде ғана жүзеге асырылуда. Елге нақты мақсаттары, әртүрлі аудиторияларға арналған бағыты және тиімділікті бағалау тетіктері бар ауқымды бағдарламалар қажет. Мысал ретінде Германияны келтіруге болады. Мұнда статистика бойынша жол-көлік оқиғаларының 45%-ы алкоголь қолданумен байланысты. Сондықтан Германиядағы көптеген кафелерде үстелдерге мүгедектер арбасындағы аяқтардың суреті бар жапсырмалар жапсырылған — бұл алкоголь мен жол апаты арасындағы байланысты еске салатын белгі. Және бұл нәтиже береді: соңғы 10 жылда мас күйде көлік жүргізуден болатын өлім-жітім 62%-ға азайған.
«Алкогольді шамадан тыс тұтынудың алдын алу шараларының тиімділігі статистикамен дәлелденген елдердің көпшілігінде бұл мәселеге кешенді мемлекеттік тәсіл қолданылады. Мұнда әлеуметтік жарнама, ерте жастан оқыту бағдарламалары және салауатты өмір салтын насихаттау үйлесімді түрде қатар жүреді. Ал Қазақстанда нақты мемлекеттік саясаттың болмауы 16 жыл бұрын енгізілген алкоголь жарнамасына тыйым салудың әлсіз тиімділігін түсіндіреді», – дейді QazSpirits қауымдастығының атқарушы директоры Дмитрий Жуков.
Бағалық қолжетімділік
Бұл негізінен алкогольге салынатын салық арқылы мемлекет тарапынан реттеледі. Бұл — алкоголь нарығына қатысты мемлекеттік саясаттағы маңызды әрі тиімді құрал. Сонымен қатар бұл «қоғамдық келісімнің» басты тетігі болып табылады: алкоголь тұтынушысы акцизделетін тауарды сатып алу арқылы қоғамға қосымша «әлеуметтік рента» төлеуге келіседі. Мемлекеттік бюджетке түсетін акциздер әлеуметтік мәселелерді шешуге, соның ішінде алкогольден келетін зиянды жоюға жұмсалады.
Өз кезегінде мемлекет тұтынатын өнімнің қауіпсіздігі мен сапасына кепілдік беруі тиіс. Ең бастысы — салық мөлшерлемесі тұтынуды шектей отырып, оны «көлеңкелі» нарыққа итермелемеуі керек. Тұтынушы табысына қарамастан сапалы әрі қауіпсіз алкогольге қол жеткізе алуы тиіс. Алкогольге тәуелділік жеке адамның мәселесі болғанымен, өнімнің стандарттарға сәйкестігін бақылау — мемлекеттің міндеті.
Іс жүзінде не болып жатыр? Қазақстанда 2013 жылдан бері араққа салынатын акциз — негізгі тұтынылатын күшті алкогольге салынатын салық — 400%-ға өсті. Егер 2013 жылы бір литр араққа 200 теңге болса, 2019 жылы ол 1020 теңгеге жетті. 2013 жылы 0,5 литр арақтың ең төменгі бөлшек бағасы 320 теңге болса, қазір — 962 теңге. Ал осы кезеңде жалақы орта есеппен небәрі 33%-ға өсті.
Адамдар заңды алкогольді аз тұтына бастағаны түсінікті. Бірақ жалпы тұтыну деңгейі айтарлықтай өзгерген жоқ. Өзгергені — тұтыну сапасы: халық сапалы әрі қолжетімді өнімнен арзан, сапасы төмен ПЭТ-қаптамадағы өнімдерге, одан да сорақысы — қолдан жасалған контрафактілік ішімдіктерге немесе дәріханалық спирт алмастырғыштарына көшті.
Қазіргі таңда ең арзан ресми арақ өнімінің бағасы орташа қазақстандық тұтынушының сатып алу мүмкіндігінен жоғары. Бұл мәселенің барлық тарапқа тиімді шешімі бар ма?
Бар. Сала сарапшылары мәселенің шешімін акциз мөлшерлемесін анықтау мен жинау тәсілін өзгертуден көреді. Қазақстанда акциз өнімнің бағасына емес, құрамындағы спирт мөлшеріне байланысты есептеледі. Сонымен қатар акциз өнім сатылымға шықпай тұрып төленеді (ал ЕО мен АҚШ-та ол сатылған өнім үшін төленеді).
Нәтижесінде компаниялардың үлкен қаржысы айналымнан шығып қалады, өндірісті дамыту мен өнім сапасын арттыруға инвестициялар азаяды. Акцизді алдын ала төлеу мен оның жоғары мөлшерлемесі отандық өндірушілерді, әсіресе Кеден одағы мен ДСҰ жағдайында, тиімсіз жағдайға қояды.
Ресми деректер бойынша, 2018 жылы арақ импорты 66%-ға өсіп, 31,6 млн бөтелкеге жетті. Ал қазақстандық арақ брендтері Кеден одағы елдеріне де экспортталмайды. Беларусьта «арнайы импорттаушылар» режимі бар, Ресейде алкоголь айналымына қатысты қымбат лицензиялау сияқты кедергілер жеткілікті. Бірақ отандық саланың басты мәселесі — шамадан тыс жоғары акциздер салдарынан ішкі заңды нарықтың тарылуы.
Сондықтан, QazSpirits мүшелерінің пікірін білдіретін Дмитрий Жуковтың айтуынша, қолданыстағы салық жүйесін қайта қарау қажет: күшті алкогольге бірыңғай салық енгізіп, оған өнімнің соңғы бағасының пайыздық үлесі ретінде мемлекет пайдасына «экономикалық рента» қосу керек. Яғни алкоголь өнімі неғұрлым қымбат болса, салық та соғұрлым жоғары болуы тиіс. Бұл заңды өнімнің контрафактілік тауарларды ығыстыруына мүмкіндік береді.
Сатуға қойылатын шектеулер
Қазақстанның алкоголь нарығын реттеуде бірқатар шектеулер бар. Оның ішінде уақыттық және жас ерекшелігіне байланысты шектеулер де кездеседі. Елде күшті алкоголь өнімдерін кешкі сағат 21:00-ден келесі күнгі 12:00-ге дейін сатуға тыйым салынған, сондай-ақ 21 жасқа толмағандарға алкоголь сатылмайды. Бірақ соған қарамастан алкоголь барлық сауда орындарында ашық сатылады, ал көзге бірден түсетін жарқын алкоголь сөрелері тұтынуды жанама түрде насихаттайды.
Бұл мәселе көптеген дамыған елдерде нақты шешілген: күшті алкоголь тек арнайы дүкендер арқылы сатылады. Мұндай шара заңсыз саудамен күресте мемлекеттің мүмкіндігін арттырады.
Жалпы, бұл — жедел әрі түбегейлі шешімді қажет ететін негізгі мәселелердің бір бөлігі ғана. Ал саладағы түйткілдер бұдан да көп және олардың жиынтығы алкоголь саласының дағдарыс алдындағы жағдайда тұрғанын көрсетеді.
Сондықтан кәсіби қауымдастық Қазақстандағы алкоголь нарығын реттеу үдерістерін жан-жақты талқылап, «қайта жүктеу» қажет деп санайды. Бұл процесті алкоголь нарығына жауап беретін жеке мемлекеттік орган құрудан бастауға болады. Мысалы, Ресейде алкоголь нарығын Росалкогольрегулирование бақылайды, ал АҚШ-та алкоголь саясатын әзірлейтін екі арнайы ұйым бар.
Қазіргі таңда Қазақстанда алкоголь нарығымен Қаржы министрлігі жанындағы шағын басқарма айналысады. Бірақ алкоголь саласы, бәлкім, темекі саласынан басқа, әлеуметтік және медициналық аспектілері ең күрделі бағыттардың бірі болып табылады. Сондықтан бұл салаға мемлекет тарапынан ерекше назар мен жүйелі, ұзақ мерзімді саясат қажет.
