Кеңес дәуірінде КСРО-ның «төрт арақ державасының» қатарына кірген еліміздің соңғы он жылда ЕАЭО-дағы негізгі серіктестердің өнім өткізу алаңына айналуы — қазақстандық экономиканың ащы шындығына айналды.

2014 жылы отандық арақ өнімдері нарықтың 90 пайызын иеленсе, 2016 жылы бұл көрсеткіш 84 пайыз болған. Ал бүгінде импорттық өнім акциз төлемі бойынша нарықтың 35 пайызын алып отыр, ал елдегі күшті алкоголь сатылатын сөрелердің 60 пайыздан астамын шетелдік өнімдер иеленген. Салыстыру үшін айтсақ, Ресейдегі импорттық арақтың үлесі 3 пайызға да жетпейді.

Сондықтан отандық өндірушілер ЕАЭО аясындағы интеграциядан күткен нәтижеге қол жеткізе алмағанын ашық айтып отыр. Дегенмен, Қазақстан шетелдік бәсекелестердің жаппай экспансиясынан маңызды сабақ алып, заманауи әрі дамыған алкоголь индустриясын қалыптастыруға мүмкіндікке ие.

БАТЬКАНЫҢ «ҮЛКЕН АРАҚ ҚАБЫРҒАСЫ»

Өзінің алкоголь саласын Ресейдің қуатты бәсекесіне қарамастан сақтап қалған Беларусь тәжірибесі Қазақстан үшін де пайдалы болуы мүмкін. Әсіресе импортты реттеу мен экспортты қолдау тетіктері тұрғысынан.

Беларусь те Қазақстан секілді ЕАЭО Кеден одағының мүшесі бола отырып, ұлттық экономикалық мүдделерін қорғаудың заңды жолдарын таба білді.

2010 жылы Кеден одағы іске қосылғаннан кейін Беларусь арақ экспортының көлемін айтарлықтай арттырды. Ресми статистикаға сәйкес, 2009 жылы арақ пен тағамдық спирт өндірісі 13,1 млн декалитр болса, 2012 жылы 15,2 млн декалитрге дейін өсті. Кейін өндіріс көлемі төмендегенімен, экспорт қарқынды өсім көрсетті.

Мәселен, 2010 жылы Беларусь арағының экспорты 7,3 млн декалитр болса, 2014 жылы 48,4 млн декалитрге жетті.

Сонымен қатар, дәл осы кезеңде Беларусьтің алкоголь саласы ауыр жағдайды бастан өткерген еді. Акциздердің көтерілуі арақ бағасының қымбаттауына және сатылымның төмендеуіне әкелді. Соған қарамастан мемлекет саланы қолдау үшін бірқатар шешім қабылдады.

2015 жылы Беларусь президенті деңгейінде алкоголь саласын дамыту мәселесі қаралып, нәтижесінде сегіз кәсіпорыннан тұратын ұлттық алкоголь холдингі құрылды. Оның басқарушысы ретінде «Минск Кристалл» компаниясы белгіленді.

Сауда министрлігі дүкен сөрелерінде міндетті түрде болуы тиіс отандық өнімдердің тізімін бекітті. Бұл тізімдегі арақ атаулары бес есе көбейтілді.

Бүгінде Беларусь ішкі нарықты толық қамтамасыз етіп қана қоймай, әлемдегі жетекші арақ экспорттаушылардың қатарына енді. Оның жаһандық экспорттағы үлесі шамамен 2,5 пайызды құрайды.

ІШКІ НАРЫҚТЫ ҚОРҒАУДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІҢ РӨЛІ

Беларусьте алкоголь импорттау құқығы тек мемлекетке тиесілі. Арнайы комиссия жыл сайын импорттауға рұқсат алатын компанияларды анықтайды. Бұл тізімге жергілікті арақ өндірушілері де енгізіледі.

Алайда Қазақстанда өндірілген өнім бұл тізімде жоқ. Себебі мемлекет ерекше құқықты тек элиталық алкоголь түрлеріне ғана беріп отыр.

Қазіргі таңда Беларусьтің арақ өндіру қуаты ішкі сұраныстан үш есе артық. Сондықтан өндірушілер экспортты ұлғайтуға мүдделі.

РЕСЕЙ НАРЫҒЫНА ШЫҒУ НЕГЕ ҚИЫН?

Ресейде импорттық арақтың үлесі аз болғанымен, бұл нарыққа кіру оңай емес.

Ресей заңнамасына сәйкес алкоголь өнімдерін импорттау үшін:

• кемінде 10 млн рубль жарғылық капитал болуы;
• арнайы лицензия алу;
• «А» класындағы қоймаға ие болу;
• өнімді сертификаттау;
• ЕГАИС жүйесіне тіркелу қажет.

Сонымен қатар импорттаушылар акциздер мен салықтарды алдын ала төлеуге міндетті.

Қазақстандық өндірушілер үшін тағы бір қиындық — ресейлік сауда желілеріне өнімді өздері жеткізуі керек. Ал бұл Росалкогольрегулирование талаптарының күрделі процедураларынан өтуді талап етеді.

Бұдан бөлек, Ресейдің аймақтық билігі жергілікті өндірушілерді қолдауға мүдделі болғандықтан, импорттық өнімнің нарыққа енуіне түрлі әкімшілік кедергілер туындауы мүмкін.

ҚАЗАҚСТАНҒА ҚАНДАЙ САЯСАТ ҚАЖЕТ?

ЕАЭО аясында алкоголь нарығын реттеу жөніндегі келісім жобалары бірнеше жылдан бері талқыланып келеді. Бірақ сарапшылардың пікірінше, бұл құжаттардың көбі ескірген.

Сонымен қатар акциздерді «үйлестіру» саясаты теңгенің рубльге шаққандағы әлсіреуі кезінде Қазақстан нарығына ауыр соққы болды. Арақ бағасы халық үшін қымбаттап, нәтижесінде көлеңкелі нарық өсті.

Сондықтан Қазақстанға:

• ішкі нарықты қорғау;
• отандық өндірушілерді қолдау;
• экспортты субсидиялау;
• өндірісті жаңғырту;
• қазақстандық алкоголь өнімінің беделін қорғау бағытында кешенді мемлекеттік саясат қажет.

Автордың пікірінше, алкоголь саласына тек тұтыну тауары ретінде емес, экспорттық табыс әкелетін стратегиялық индустрия ретінде қарау керек.

Қазіргі таңда Қазақстанда алкоголь өндірушілері «Даму» қоры бағдарламаларына да толық қатыса алмай отыр. Ал импорттаушылар үшін лицензия алу мен өнім рәсімдеу жүйесі әлдеқайда жеңіл жұмыс істейді.

Сонымен бірге сарапшылар Қазақстаннан экспортталатын коньяк пен дистиллят көлемінің бір бөлігі іс жүзінде реэкспорт болуы мүмкін екенін айтады. Яғни Өзбекстаннан әкелінген өнім аздаған өңдеуден кейін қазақстандық өнім ретінде қайта экспортталады.

Автор: Төлеген Асқаров, «Ведомости Казахстана» басылымы үшін арнайы