Қазақстандағы алкоголь өнеркәсібі елдегі ең ірі салық төлеушілердің ТОП-10 қатарына кіреді. Республикада 16 ликер-арақ және спирт зауыты жұмыс істейді. Тек осы жылдың өзінде арақ сатудан түсетін салық көлемі шамамен 51 млрд теңгені құрайды. Бірақ елде алкоголь мен алкоголь өнеркәсібіне қалай қарау керектігі жөнінде нақты түсінік бар ма? Бұл мәселе бойынша қоғамдық талқылау жүргізіліп жатыр ма? Сала мемлекетке де, қоғамға да тиімді болатын күрделі реформалар мен жаңа мемлекеттік саясатты қажет етеді.

Ресей елінде алкоголь нарығымен 300-ден астам мемлекеттік қызметкері бар арнайы ведомство айналысады. АҚШ-та бұл үшін федералдық деңгейде алкоголь саясатын әзірлейтін екі арнайы ұйым құрылған. Ал Қазақстанда бұл жұмыспен ҚР Қаржы министрлігі жанындағы шағын басқарма ғана айналысады.

Қазақстандағы алкоголь өнеркәсібі елдегі ең ірі салық төлеушілердің ТОП-10 қатарына кіреді. Республикада 16 ликер-арақ және спирт зауыты жұмыс істейді. Тек осы жылдың өзінде арақ сатудан түсетін салық түсімі шамамен 51 млрд теңгені құрайды. Бірақ елде алкоголь мен алкоголь өнеркәсібіне қатысты нақты түсінік бар ма? Бұл тақырыпта қоғамдық пікірталас жүргізіле ме? Сала мемлекет пен қоғам үшін тиімді болатын маңызды реформалар мен жаңа мемлекеттік саясатты қажет етеді, деп хабарлайды Zakon.kz.

QazSpirits — адал салық төлеушілер, алкоголь өнімдерін өндірушілер мен импорттаушылар қауымдастығының пікірінше, белгілі бір жаңашылдықтарды енгізген жағдайда мемлекет бюджетіне кемінде 72 млрд теңге және қосымша 8,5 млрд теңге жанама салықтық әсер мен саланың мультипликативтік тиімділігі есебінен түсуі мүмкін еді.

Саясаттағы негізгі мәселелердің бірі — алкогольдің зияны туралы нақты ақпараттандыру бағдарламаларының болмауы. Қолданыстағы бағдарламалар нәтиже бергенімен, олар жүйесіз және жекелеген сипатта ғана жүзеге асырылады. Ал елге нақты мақсаттары, түрлі аудиторияларға бағытталған және тиімділігі өлшенетін ауқымды бағдарламалар қажет.

Германия статистикасы бойынша, жол-көлік оқиғаларының 45%-ы алкоголь қолданумен байланысты. Сондықтан көптеген кафелерде үстелдерге мүгедектер арбасындағы аяқтардың суреті бейнеленген жапсырмалар жапсырылған — бұл алкоголь мен жол апаты арасындағы байланысты еске салатын белгі. Және бұл шара тиімді нәтиже беріп отыр: соңғы 10 жылда мас күйінде көлік жүргізуден болатын өлім-жітім 62%-ға қысқарған.

— Алкогольді шамадан тыс тұтынудың алдын алу шаралары тиімділігі дәлелденген елдердің көпшілігінде бұл мәселеге мемлекеттік деңгейде кешенді тәсіл қолданылады. Мұнда белсенді әлеуметтік жарнама, ерте жастан оқыту бағдарламалары және салауатты өмір салтын насихаттау қатар жүреді. Ал Қазақстанда нақты мемлекеттік саясаттың болмауы 16 жыл бұрын енгізілген алкоголь жарнамасына тыйым салудың да әлсіз тиімділігін түсіндіреді, — деп пікір білдірді Дмитрий Жуков.

Статистикаға сәйкес, 2015 жылдан бері Қазақстанда жан басына шаққандағы күшті алкоголь тұтыну 5%-ға азайған, ал халықтың жеңіл алкогольді сусындарға көбірек ауысу үрдісі байқалған.

Алайда сарапшылардың айтуынша, жалпы тұтыну деңгейі айтарлықтай өзгерген жоқ, тек тұтыну сапасы өзгерді: тұтынушылар сапалы әрі қолжетімді өнімнен арзан, сапасы төмен ПЭТ-қаптамадағы өнімдерге, одан да сорақысы — қолдан жасалған контрафактілік ішімдіктер мен дәріханалық спирттерге көшкен.

Бұған мынадай деректер дәлел: Қазақстанда 2013 жылдан бері араққа салынатын акциз салығы — ең көп тұтынылатын күшті алкогольге салынатын салық — 400%-ға өсті. Егер 2013 жылы бір литр араққа акциз 200 теңге болса, 2019 жылы ол 1020 теңгеге жетті. Ал 0,5 литр арақтың ең төменгі бөлшек бағасы 320 теңгеден 962 теңгеге дейін өсті. Осы аралықта жалақы орта есеппен тек 33%-ға ғана артты. ҚР Ұлттық экономика министрлігінің дерегі бойынша, жұмыс істейтін халықтың 50%-ы 117,5 мың теңгеден аз табыс табады, ал ең үлкен топ шамамен 88,5 мың теңге алады. Бұл көрсеткіштер өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың табысын есепке алмайды, олардың табысы одан да төмен.

Әрине, акциз — мемлекет үшін алкоголь нарығын реттеудегі маңызды әрі тиімді құрал. Сонымен қатар ол «қоғамдық келісімнің» негізгі тетігі қызметін атқарады: алкоголь тұтынушысы акцизделетін өнімді сатып алу арқылы қоғамға қосымша «әлеуметтік рента» төлейді. Мемлекеттік бюджетке түсетін бұл қаражат әлеуметтік мәселелерді, соның ішінде алкогольден келетін зиян салдарын шешуге жұмсалады.

Өз кезегінде мемлекет тұтынатын өнімнің қауіпсіздігі мен сапасына кепілдік беруі тиіс. Ең бастысы — салық мөлшерлемесі тұтынуды шектей отырып, оны «көлеңкелі» нарыққа итермелемеуі керек. Тұтынушы табысына қарамастан сапалы әрі қауіпсіз алкогольге қол жеткізе алуы тиіс. Алкогольге тәуелділік жеке адамның мәселесі болғанымен, өнімнің елдегі стандарттарға сәйкестігін бақылау — мемлекеттің міндеті.

Қазіргі таңда ең арзан ресми арақ өнімінің бағасы орташа қазақстандықтың сатып алу мүмкіндігінен жоғары. Сала өкілдері мәселенің шешімін мемлекет тарапынан акциз мөлшерлемесін белгілеу тәсілін өзгерту арқылы көреді.

Қазір елде акциздің арнайы мөлшерлемесі қолданылады, яғни оның көлемі дайын өнімнің бағасына емес, құрамындағы спирт мөлшеріне байланысты есептеледі. Сонымен қатар акциз өнім айналымға шықпай тұрып төленеді (ал ЕО елдері мен АҚШ-та салық өндірілген емес, сатылған өнім үшін төленеді).

Нәтижесінде компаниялардың үлкен қаржысы айналымнан тыс қалып, өндірісті дамыту мен өнім сапасын арттыруға салынатын инвестициялар азаяды. Акцизді алдын ала төлеу және оның жоғары мөлшерлемесі отандық өндірушілерді, әсіресе Кеден одағы мен ДСҰ жағдайында, тиімсіз жағдайда қалдырады. Ал ел нарығына үлкен маркетингтік тәжірибесі мен шексіз бюджеті бар импорттық брендтер еркін кіріп жатыр.

Ресми мәлімет бойынша, 2018 жылы арақ импорты 66%-ға өсіп, 31,6 млн бөтелкеге жетті. Сонымен қатар қазақстандық арақ брендтері Кеден одағы елдеріне де экспортталмайды. Беларусь елінде «арнайы импорттаушылар» режимі бар, ал Ресейде алкоголь айналымын лицензиялау сияқты көптеген кедергілер бар. Бірақ отандық саланың басты мәселесі — шамадан тыс жоғары акциздер салдарынан ішкі заңды нарықтың тарылуы және «өз нарығынан» айырылуы. Ал ішкі нарықсыз ірі экспортты дамыту мүмкін емес.

Дмитрий Жуков QazSpirits мүшелерінің пікірін жеткізе отырып, қазіргі салық жүйесін қайта қарау қажет екенін айтты. Оның пікірінше, күшті алкогольге бірыңғай салық салу жүйесін енгізіп, оған өнімнің соңғы бағасының белгілі бір пайызы түрінде мемлекет пайдасына «экономикалық рента» қосу керек. Яғни алкоголь өнімі неғұрлым қымбат болса, оған салынатын салық та соғұрлым жоғары болуы тиіс. Бұл арақ саласынан түсетін жалпы салық көлемін арттырып, заңды өнімнің қолдан жасалған алкогольді, ПЭТ-қаптамадағы өнімдерді және дәріханалық алмастырғыштарды ығыстыруына мүмкіндік береді. Сонымен қатар ол басқа елдер тәжірибесіндей бұл салықты кейін төлеу мәселесін қарастыру қажет деп санайды.

Бұдан бөлек, кәсіби қауымдастық елде осы нарыққа жауап беретін жеке мемлекеттік орган құру қажет деп есептейді. Мысал ретінде жоғарыда айтылған Ресей мен АҚШ тәжірибесі келтіріледі.

Ал Қазақстанда алкоголь нарығымен ҚР Қаржы министрлігінің бір департаменті жанындағы шағын басқарма айналысады, ол сонымен қатар басқа да акцизделетін салаларды реттейді.